O ORIJENTISANJU

Orijentisanje je sport koji omogućava aktivan boravak i kretanje u prirodi tokom čitave godine mladima, starima, rekreativcima i vrhunskim takmičarima, bez obzira na pol i uzrast. Za bavljenje ovim sportom nije potrebna skupa oprema. Osnovna saznanja se dobiju na kursevima i početnim školama, a zatim se kasnije usavršavaju i uvežbavaju  kroz takmičenja i redovni trening.

  Discipline orijentisanja su:

• nožno orijentisanje, takmičar se kreće nogama
• ski orijentisanje, takmičar se kreće na skijama za trčanje tzv. Lang-lauf
• bajk orijentisanje, takmičar koristi planinski bicikl
• precizno orijentisanje

Orijentisanje je istovremeno i sport i rekreativna aktivnost u prirodi: šumi, gradu ili parku. Takmičar-orijentirac mora u što kraćem vremenu uz pomoć karte i kompasa istrčati ili propešačiti zadatu stazu i pri tom rešiti niz orijentaciono-navigacionih problema u prostoru. Staza je ucrtana na karti, a u prirodi obeležena kontrolnim tačkama. Redosled tačaka je utvrđen, a svaki takmičar samostalno bira najoptimalniji pravac kretanja. Dužina staze se razlikuje u zavisnosti na pol, uzrast, iskustvo, uvežbanost i utreniranost takmičara.

Takmičenje u orijentisanju

Orijentisanje je porodičan, prijatan, zabavan, masovan i jednostavan sport. Starost učesnika nije ograničena. Orijentisanje znači da se uz pomoć specijalno izrađene karte i kompasa sigurno krećemo po nepoznatom terenu. Cilj svakog takmičara je da za najkraće vreme u šumi u nizu pronađe kontrolne tačke. Kontrolne tačke su obeležena mesta sa prizmama, crveno ili narandžasto bele boje, postavljenim u prostoru na različita mesta (jarak, greben, udolina, rupa, vrhčić, granica vegetacije, staza, šumski put i sl.). Takmičar treba potvrditi dolazak na predviđeno mesto perforiranjem kontrolnog kartona ili čekiranjem kontrole svojim čipom.

Karta i kompas

Karte za orijentisanje su posebno i precizno pripremljene topografske karte za takmičenje u orijentisanju. Obično su štampane u razmeri 1:10.000 ili 1:15.000, i na njima su ucrtani svi bitni detalji od važnosti za dobru navigaciju takmičara u prostoru. Detalji na karti se predstavljaju po ISOM standardima.

Sa kompasom i uz kartu, takmičar je potpuno opremljen za sigurno i bezbedno kretanje po nepoznatom terenu. Iz ove priče može se steći utisak da je orijentisanje „složen“, „zahtevan“ i „opasan“ boravak u prirodi, što u stvarnosti nije tako. To potvrđuje sve veći broj učesnika na takmičenjima širom sveta. (podatak da na takmičenju u Švedskoj „O-ringen“ učestvuje oko 20.000 takmičara tokom pet dana je najbolja preporuka za ovaj sport.)

Početničke staze obično se postavljaju uz jake i prepoznatljive detalje, kao što su putevi, grebeni, granica vegetacije, veštački objekti i sl. tako da se takmičar oseća sigurnim u pronalaženju kontrolnih tačaka. Kasnije sve to se postepeno nadograđuje uvežbavanjem i redovnim treningom, pa se brže i sigurnije pronalaze kontrolne tačake krećući se po izohipsama ili azimutu.

Umnost

Za početnika, ovo je, mora se priznati komplikovano. Treneri i iskusni takmičari svima će savetovati da za uspešno bavljenje orijentisanjem prvo usavrše tehniku, a potom podignu nivo izdržljivosti i brzine. Za orijentisanje se može sa sigurnošću reći da je jedan od najumnijih sportova. Dobra koncentracija tokom prelaska staze, procena situacije, izbor optimalnog pravca  putanje kretanja kroz prirodu pretpostavka su za postizanje sportskog rezultata.

Kako početi

U Srbiji orijentisanje kao sport nema atraktivnost i popularnost u medijima kao što imaju ekipni sportovi, pa samim tim informacija i javnih poziva o takmičenjima ima u manjoj meri. Sva takmičenja su uglavnom otvorenog tipa, ukoliko dođete do poziva u njemu će te pronaći sve bitne informacije o takmičenju. Takmičenje se odvija na „stadionu“ u prirodi bez publike, TV i radio komentatora i novinara. Takmičar stalno proverava svoje fizičke i psihičke sposobnosti u prirodi, a potom uporedjuje ostavreni rezultat u odnosu na konkurenta iz kategorije, koga vrlo često na stazi i ne vidi.

Prvi nastup na takmičenju

Takmičenje u orijentisanju se organizuje u različitim starosnim i težinskim kategorijama, dužine i težine staza prilagodjene su znanju i fizičkoj pripremljenosti učesnika. Takmičarske kategorije se kreću od 10 do 90 godina starosti. Oznaka kategorije E, A i B označavaju težinu staze. Početniku su na raspolaganju staze tipa B (na pr. M 21 B ili Ž 21 B), elitni takmičari imaju staze tipa E (na pr. M 21 E).

Takmičari se registruju u klubu, pa se njihovi rezultati tokom takmičarske sezone boduju za lige na nivou kluba, grada, pokrajine i države. Ostvareni sportski rezultati su osnovni kriterijum za izbor reprezentativaca koji učestvuju na Evropskom ili Svetskom prvenstvu.

DISCIPLINE

Duga distanca

Klasično takmičenje u orijentisanju je duga distanca: vreme pobednika kreće se od 75 do 100 minuta, za staze od 8 do 20 km vazdušne linije u zavisnosti od terena. Rastojanje izmedju kontrolnih tačaka je veliko. Ta disciplina zahteva od takmičara fizičku i mentalnu izdržljivost, dobru procenu izbora pravca kretanja bez velikih problema u orijentisanju, manje praćenje karte i slabije poznavanje mikro orijentisanja. Najvići broj takmičenja u orijentisanju su tog tipa (nekadašnja klasična trka) pa rezultati sa svetskih i evropskih prvenstava i svih ostalih takmičenja na dugim distancama posebno se cene i vrednuju.

Srednja distanca

Početkom devedesetih godina dvadesetog veka  počela su da se organizuju takmičenja na kratkim razdaljinama koja su i takmičari i organizatori vrlo rado prihvatili. Kasnije se naziv predefinisao u srednje distance, da bi se iz nje izrodila još mlađa disciplina pod nazivom Sprint. Vreme pobednika je oko 25 do 35 minuta. Takmičenja se organizuju na prirodno razuđenim I tehnički zahtevnim terenima, staze imaju veliki broj kontrolnih tačaka sa češćom promenom pravaca kretanja. To podrazumeva da takmičar mora sve vreme biti skoncentrisan, da koristi fine tehnike orijentisanja jer ga svaka greška udaljuje od pobede. Od Svetskog prvenstva 1991. godine ova disciplina se redovno nalazi na takmičarskim programima.

Sprint

Takmičenja u sprintu su vrlo kratka. Traju oko 10 do 15 minuta, a staze su duge od 2 do 4 kilometra. Takmičenja se najčešće organizuju u gradskim parkovima ili urbanim sredinama. Sprint je mlada i vrlo omiljena takmičarska disciplina kod početnika. Počela se upražnjavati krajem devedesetih godina prošlog veka sa ciljem promovisanja orijentisanja među najmlađim naraštajem. Tereni za sprint takmičenja gledaocima su dostupni i uglavnom vrlo pregledni, što pruža dinamiku za praćenje trke i navijanje. Najpopularnija serija takmičenja u kojoj su okupljeni najbolji svetski sprint takmičari je „Park World Tour“ koja promoviše orijentisanje po svetskim metropolama. U sprintu je značajna brzina, visok nivo koncentracije, veliki broj kontrolnih tačaka, dobro mikro orijentisanje i dr. Razlika u postignutim vremenima među takmičarima se meri u desetinama sekunde.

Štafete

Štafeta je ekipna trka 3 takmičara. Takmičari trče različite staze gde se vreme štafete dobija  nakon prolaska kroz cilj poslednjeg takmičara. Ova takmičarska disciplina je vrlo interesantna za gledaoce zbog grupnog starta i čestih izmena članova štafete, kao i neizvesnosti pobednika do ulaska u cilj zadnjeg takmičara.

Druge (ne IOF) discipline

Ultra duga distanca

Takmičenja na (Ultra – dugoj) distanci vrlo su retka, takmičar je izložen dugotrajnom fizičkom naporu i od njega se traži velika mentalna izdržljivost. Vreme pobednika se kreće više od 2 sata. Obično se ultra – duge staze postavljaju na lako prohodnom i za orijentisanje pogodnom terenu. Glavni problem u orijentisanju je izbor varijenate, jer su kontrolne tačke postavljene na velikoj razdaljini i takmičar ne mora da vlada potpuno mikro orijentacijom.

Noćno orijentisanje

Takmičenja u noćnom orijentisanju vrlo su retka kod nas. Staze moraju biti prilagođene sigurnosti takmičara. Kontrolne tačke se postavljaju u zoni uočljivih i prepoznatljivih detalja. Pored standardne lične opreme, takmičari moraju koristiti ručne ili čeone lampe za osvetljavanje terena.

Orijentacioni maraton

Orijentacioni maraton je disciplina gde se koriste državne topografske karte razmere 1:25.000 ili 1:50.000 metara. Razdaljina kontrolnih tačaka je velika. Ekipu čine dva takmičara koji zajedno posećuju kontrolne tačke. Takmičenje traje između 3 i 5 časova.

Tačkanje (eng. Score)

Scor je vid orijentisanja gde takmičar u predviđenom vremenu treba da poseti što veći broj kontrolnih tačaka po sopstvenom izboru . Ako prekorači zadato vreme za svaki započeti minut dobija kaznene poene.

OPREMA TAKMIČARA

Za početnike nije neophodna „specijalna“ oprema koja se koristi na takmičenju. Svako će kod kuće pronaći laku trenerku i sportke patike sa kojima može krenuti na orijentisanje.

Kompas

Kompas je obavezan rekvizit takmičara i koristi se:

• kompas na providnoj podlozi, najčešće ga koriste početnici, i to sa razmernikom, Međutim, zbog ugrađene lupe koja pruža mogućnost čitanja i najsitinijih detalja primenjuju ga takmičari u “godinama”.

• kompas za na prst, koji se najčešće koristi među elitnim takmičarima. Odlikuju ga veća magnetna igla, brzina smirivanja, stabilnost na ruci. On pokazuje smer kretanja i kada nije u vodoravnom položaju. Takav kompas u svakom trenutku daje informaciju takmičaru o pravcu kretanja.

Dres

Dres mora biti lak, prijatan za trčanje. propustljiv na kišu i znoj

Patike – butonke

Treba koristiti patike koje imaju profilisanu podlogu sa kramponima kako bi takmičarima omogućavale stabilan oslonac na neravnom i nagnutom terenu.

Kamašne

Štite takmičaru potkolenice od kopriva, kupina i ostalog niskog rastinja. Kamašne su izrađene od gusto tkanog, nepoderivog i lakog materijala.

Nosač za opise kontrolnih tačaka

List sa opisom kontrolnih tačaka pomaže takmičaru pri mikrolokaciji kontrolne tačke. Da bi se zaštitio od kvašenja i cepanja neophodno ga je staviti u nosač koji se pravi od čvršće plastične folije. On se stavlja i pričvrsti uglavnom na podlakticu.

SI kartica ili čip

Radi brže obrade rezultata i efikasnijeg merenja vremena prolaska staze, takmičar za overu kontrolnih tačaka koristi SI karticu ili čip. On je sastavni deo elektronskog sistema SPORTident koji se koristi na većim i značajnijim takmičenjima. SI kartica ili čip ima višekratnu upotrebu i postao je deo standardne opreme. Osnovna verzija čipa omogućava overu 28 kontrolnih tačaka i memoriše vreme dolaska i broj kontrolne tačke.

Kontrolni karton

Sadrži osnovne podatke o takmičaru, njegovom startu, cilju i rezultatu. Obeležena kvadratna polja su namenjena za perforiranje. Takav način provere prolaska staze uglavnom se koristi na manjim takmičenjima ili treninzima.

Čeona lampa

Najpraktičnije rešenje za noćno orijentisanje je korišćene čeone lampe od 20 W sa halogenim sijalicama. U novije vreme i razvojem H.I.D i LED tehnologije, koriste se čeone lampe sa jačim svetlosnim snopom koje proizvode sijalice sa LED diodama. Čeone lampe za izvor svetla koriste baterije ili manje akumalatore koji se nose u specijalnoj torbici na leđima.

OPREMA ORGANIZATORA

Karta za orijentisanje

Takmičar na startu dobije posebno izrađenu kartu sa ucrtanom stazom. Karte su većinom u razmeri 1:15.000 ili 1:10.000 m za duge i srednje distance. a za sprint trke koriste se karte razmere 1:5.000 ili 1:4.000 m u ISOM standardu što znači da svaki santimetar na karti prikazuje 150, 100, 50 ili 40 metara u prirodi. Pri izradi orijentacione karte upotrebljava se pet boja, plus bela podloga kao šesta boja.  Na karti je predstavljen reljef terena, granice vegetacije, putna mreža, vodeni tokovi, prirodni i veštački objekti. Karta za takmičenja u orijentisanju spada u najpreciznije karte. Koriste se sledeće boje:

• bela - kojom se prikazuje čista prohodna šuma,
• crna - kojom se prikazuje kamenje i sve što je čovek napravio u prirodi, kao što su putevi, kuće, dalekovodi i drugo. Kod puteva je pravilo da se širi put u prirodi predstavlja debljom linijom,
• žuta - kojom se prikazuje otvoreno zemljište, kao što su livade, oranice, vinogradi, krčevine i slično,
• plava - koja služi za prikazivanje vodenih objekata na terenu kao što su jezera, reke, potoci, izvori, bunari, močvare i drugo,
• zelena - kojom se prikazuje prohodnost šume, s tim što je pravilo da se teže prohodna šuma na karti prikazuje tamnijom bojom,  
• braon - boja je najvažnija, ali ujedno i najteža za čitanje. Njome se prikazuje reljef, to jest oblici terena kao što su brda, doline, grebeni, uvale, jarci, rupe i drugo.

Kontrolne tačke su na karti označene kružićima ljubičaste boje, koje takmičar mora posetiti po redosledu, od starta, a on je ucrtan u obliku trougla pa do cilja koji je označen sa dva koncentrična kruga.

Organizator priprema karte za takmičenje na osnovu broja prijavljenih takmičara prema raspisanim kategorijama.

OCAD – računarski program za crtanje karata i trasiranje takmičarskih staza

Ovaj program je revolucionarno rešenje za razvoj i unapređenje organizacije takmičenja u orijentisanju. Od nastanka pre 30 godina, postao je nepogrešiv za crtanje i izradu orijentacionih karata. Vrlo je precizan za trasiranje staza. Jednostavna upotreba i raširenost programa omogućila je organizatorima brzinu, preciznost i jednostavnost u pripremi takmičenja.

Kontrolna tačka

Organizator pred svako takmičenje na terenu postavi kontrolne tačke koje je predvideo za odgovarajuće takmičarske kategorije. Kontrolna tačka se sastoji od stalka, prizme, perforatora ili elektronske stanice SPORT ident sistema.

Merenje vremena

Za uspešan prolazak staze, takmičar koristi elektronsku karticu ili čip, sa kojim registruje na svakoj kontrolnoj tački svoj dolazak. Organizator za tu namenu može koristi elektronski sistem za merenje vremena SPORTident ili EMIT. SPORTident se koristi u Srbiji i većem delom Evrope, EMIT se više upotrebljava u Skandinaviji.

Korišćenjem elektronskog merenja vremena na takmičenjima postigla se veća regularnost a ujedno takmičar brzo po završetku trke dobije izveštaj sa prolaznim vremenima sa svih posećenih kontrolnih tačaka, što mu omogućava da odmah izvrši analizu prolaska staze.

Međunarodni opisi kontrolnih tačaka

Da bi takmičari sa različitih strana sveta bili ravnopravni, Međunarodna orijentaciona federacija (IOF) standardizovala je simbole za opise kontrolnih tačaka, pomoću kojih se vrši lokacija položaja kontrolne tačke iz pravca gledanja. Organizator pravi opise i odštampa ih na papiru za svaku kategoriju koje takmičar uzima u startnom koridoru pre starta.

Video ekran

Na takmičenjima sa puno takmičara organizator koristi video ekran kako bi gledaoci i navijači bili u prilici da odgledaju najinteresantnije događaje sa starta, prolaznih kontrolnih tačaka i ulaska takmičara u cilj. Uz korišćenje video ekrana atmosfera je kompletna.

PREDNOSTI I ZNAČAJ ORIJENTISANJA

• Orijentisanje je porodični sport
• Sport koji se odvija u prirodi
• Sport koji razvija fizičke i umne sposobnosti
• Sport za sve starosne kategorije,

ORIJENTISANJE NIJE CILJ - VEĆ SREDSTVO ZA ŽIVOT.